Στη Ζούγκλα του Μαυροπίνακα

Η μόρφωση θέλει θυσίες. Των δασκάλων.

Με αφορμή την τραγική κατάληξη της καθηγήτριας Αγγλικών - κατά άκρως ειρωνική, μάλιστα, σύμπτωση την παραμονή της ημέρας που είναι αφιερωμένη στη Γυναίκα και την επομένη της Πανελλήνιας Ημέρας Κατά της Ενδοσχολικής Βίας - θυμήθηκα τα δικά μου χρόνια ως μαθήτρια στο γυμνάσιο και στο λύκειο. Έτυχε τότε να έχουμε έναν δυο καθηγητές οι οποίοι πραγματικά δεν παλεύονταν, μα και μερικοί μαθητές δεν πήγαιναν πίσω. Η συμπεριφορά των τελευταίων προς ορισμένους από τους καθηγητές των μαθημάτων που θεωρούνταν "η ώρα του παιδιού" (αν και μάλλον πταίσμα μπροστά στα όσα μαρτύρια τραβούσε η άτυχη καθηγήτρια) ήταν η κύρια αιτία που δεν επεδίωξα να διοριστώ σε σχολείο. Έκανα βέβαια ιδιαίτερα μαθήματα για πολλά χρόνια και με αρκετά "δύσκολα" παιδιά - άλλο όμως ένα μόνο παιδί που το βλέπεις για καμιά ώρα μια ή δυο φορές την εβδομάδα, και άλλο μια ολόκληρη τάξη.

Παρόλο που κατάφερνα σε γενικές γραμμές να επιβάλλομαι και τα παιδιά συνήθως ανταποκρίνονταν στις μεθόδους που σκαρφιζόμουν για να τους κρατήσω το ενδιαφέρον στο μάθημα - έδειχνα, ας πούμε, την κλίση και τους χρόνους των ρημάτων σαν παιχνίδι με χρωματιστά χαρτάκια, που ένα έμενε σταθερό ενώ η αρχή και το τέλος του άλλαζαν - δεν ξέρω ούτε μπορώ/θέλω να φανταστώ πώς θα διαχειριζόμουν μια τόσο ακραία συνθήκη. Και δεν μπορώ, φυσικά, να γνωρίζω αν και κατά πόσο η διαδικασία κατανόησης και απομνημόνευσης των κανόνων που δίδασκα εντυπώθηκε και λειτούργησε στο μυαλό των παιδιών, σαν εργαλείο σε διαφορετικά "συμφραζόμενα" της μετέπειτα ζωής τους. Εγώ έβλεπα τι βοηθούσε εμένα την ίδια να καταλαβαίνω και να θυμάμαι - όχι αποκλειστικά το εκάστοτε μάθημα - και προσάρμοζα όσο καλύτερα μπορούσα τη μέθοδο στην αντιληπτική ικανότητα και τις προσλαμβάνουσες του κάθε παιδιού.

Το πρόβλημα με το "επίσημο" εκπαιδευτικό σύστημα είναι ότι δεν αντιμετωπίζει τη γνώση σαν κάτι ενιαίο και σφαιρικό, αλλά τη διασπά σε φαινομενικά άσχετα μεταξύ τους πεδία, διαχωρίζοντας τους μαθητές σε "καλούς" προς μια κατεύθυνση και "αδύναμους" προς άλλη. Στη δική μου περίπτωση, ήμουν "καλή" στα θεωρητικά μαθήματα, ενώ στα θετικά δεν τα πολυκατάφερνα. Κι αυτό γιατί κανείς δεν μου είχε δείξει ότι π.χ. η λύση μιας εξίσωσης ακολουθεί την ίδια ακριβώς λογική με τη σύνταξη μιας πρότασης αρχαίου κειμένου. Κανείς δεν το είχε σκεφτεί για να μου το δείξει, ούτε, ίσως, φανταζόταν πως κάτι τέτοιο θα διευκόλυνε στην κατανόηση τόσο του συντακτικού, όσο και της λύσης των εξισώσεων. Το ανακάλυψα μόνη μου, αργότερα, ενώ είχα περάσει στο Πανεπιστήμιο - και επίσης όταν άρχισα να μαθαίνω τη θεωρία της μουσικής, τους κανόνες της αρμονίας και της αντίστιξης, που δεν παραλλάσσουν από μαθηματικές ακολουθίες ούτε από την οργανωμένη δομή του (γραπτού, κυρίως) λόγου.

Όταν το μάθημα στις τάξεις βασίζεται αναγκαστικά σε μεθόδους που ήδη στα δικά μου σχολικά χρόνια ήταν παρωχημένες, "ξύλινες" και στείρες, δεν είναι παράλογο να χάνουν τα παιδιά το ενδιαφέρον τους για μάθηση. Απ' την έστω και περιορισμένη διδακτική μου πείρα, ωστόσο, διαπίστωνα ότι στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων, η έλλειψη κινήτρων ξεκινούσε πρωτίστως απ' το σπίτι. Από γονείς που εστίαζαν στη βαθμοθηρία και όχι στην πνευματική καλλιέργεια, που οι ίδιοι περιφρονούσαν με καμάρι την αξία της γνώσης και οι οποίοι είτε έτρεχαν τα παιδιά ακατάπαυστα απ' τη μια "δραστηριότητα" στην άλλη χωρίς να τους αφήνουν τον παραμικρό ελεύθερο χρόνο, είτε ήταν ουσιαστικά απόντες, έχοντάς τα "παρκάρει" ανεπίβλεπτα, για ώρες, μπροστά σε μια οθόνη. Ακαθοδήγητα, ανερμάτιστα, ανεξέλεγκτα, δίχως κοινωνική αγωγή ούτε κανένα πνευματικό/ψυχολογικό εφόδιο ώστε να αντιμετωπίσουν την επικείμενη ενήλικη πραγματικότητα.

Αν και αρνούμαι να απογοητευτώ - διότι παρά τη μαζική ψυχολογία που δείχνει να κυριαρχεί, οι γενικεύσεις είναι επικίνδυνες και σε έναν βαθμό, τουλάχιστον, άδικες - ειλικρινά εύχομαι και ελπίζω να ξεστραβωθεί καμιά φορά αυτός ο κόσμος, να κοιτάξει λιγάκι παραπέρα απ' τον εαυτούλη του και τη βολή του, να συνειδητοποιήσει ο καθένας ότι δεν υπάρχει μονάχα αυτός στο σύμπαν και πως και οι συνάνθρωποί του έχουν δικαιώματα, λυπούνται, πονούν, θίγονται, υποφέρουν, αγανακτούν, βλέπουν, ακούνε και καταλαβαίνουν ακόμα και όταν δεν μιλάνε. Πως και η πιο ανεκτική καλοσύνη, η πιο σκληρά δοκιμασμένη υπομονή έχουν όρια. Και ότι τα παιδιά δεν είναι άψυχα αξεσουάρ που έρχονται στον κόσμο για να ταιριάζουν με τον καναπέ ή τις κουρτίνες ή να ενσαρκώσουν την προβολή των γονικών απωθημένων, αλλά οι μελλοντικοί ενήλικες, ενεργοί πολίτες που θα κληθούν να συνυπάρξουν και να συνεργαστούν με άλλους ανθρώπους, να υπακούσουν σε νόμους, να αναλάβουν ευθύνες και υποχρεώσεις, να διαχειριστούν καταστάσεις, να δημιουργήσουν τις δικές τους οικογένειες, να διαδραματίσουν πιθανώς και κρίσιμο ρόλο σε μια κοινωνία που μεταβάλλεται αλματωδώς, τρέχοντας του σκοτωμού να προλάβει τις ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις με κίνδυνο τη σταδιακή απώλεια της ανθρωπιάς της.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Η εικόνα είναι πίνακας του Φινλανδού συμβολιστή ζωγράφου Magnus Enckell (1870-1925) με τίτλο Το Δημοτικό Σχολείο (1899).